Kroniek van bezet Haarlem
De algemene mobilisatie van het leger wordt afgekondigd. Op 1 september begint de Tweede Wereldoorlog met een aanval van de Duitse troepen op Polen.
Uitreiking distributiekaarten voor eventuele invoering voedseldistributie.
25 april 1940
Bij wijze van proef wordt om 11 uur 's morgens uur luchtalarm gegeven.
10 mei 1940
Duitse troepen vallen Nederland binnen.
13 mei 1940
Koningin Wilhelmina en de Nederlandse regering vertrekken naar Londen
15 mei 1940
Capitulatie van het Nederlandse leger.
16 mei 1940
Duitse troepen houden een demonstratieve optocht door Haarlem. Feldkommandant Michaelis en plaatselijk commandant majoor Freude vertegenwoordigen in Haarlem het Duits gezag.
18 mei 1940
Adolf Hitler benoemt Arthur Seys-Inquart tot Rijkscommissaris en hoogste gezagsdrager van bezet Nederland.
27 juni 1940
Bij vergissing vallen door slecht zicht Engelse bommen, bedoeld voor Schiphol, op de Leidsevaart en Edisonstraat. Vier mensen komen om het leven.
1 juli 1940
Eerste maatregel tegen de joden: zij mogen niet langer deel uitmaken van de Luchtbeschermingsdienst.
9 september 1940
Voor bewoners van de kuststrook, waaronder Haarlem, wordt spertijd ingevoerd. Iedereen moet tussen 10 uur 's avonds en 4 uur 's nachts binnenblijven.
30 september 1940
Ambtenaren moeten een zogenaamde "ariërverklaring" tekenen.
3 oktober 1940
Engelse bommen vallen bij vergissing op het zuiden van de stad. Vooral het Rozenprieel wordt zwaar getroffen, 27 slachtoffers verliezen daarbij het leven.
10 januari 1941
Joden moeten zich binnen vier weken melden bij het bevolkingsregister.
25 februari 1941
Februaristaking in Amsterdam, maar ook in Haarlem, als reactie op de deportatie van joden.
6 maart 1941
Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart ontslaat burgemeester Dr. J. E. Baron De Vos Van Steenwijk. In diens plaats benoemt hij tot regeringscommissaris de NSB-er S. L. A. Plekker (installatie 10 maart). De gemeenteraad wordt ontbonden.
1 april 1941
Plekker ontzegt joden toegang tot openbare inrichtingen en bijvoorbeeld café's.
21 april 1941
Aanslag op Duitse militair op Prinsen Bolwerk.
5 mei 1941
Instelling Joodse Raad in Haarlem.
6 mei 1941
In het gebouw van de Vereeniging voor Vrijzinnig Hervormden worden de eerste persoonsbewijzen uitgereikt.
31 augustus 1941
Titel regeringscommissaris vervalt. Plekker nu burgemeester.
23 oktober 1941
Plekker besluit met terugwerkende kracht naar 1 oktober 1941 op te richten een Joodse school voor gymnasiaal-, middelbaar- en uitgebreid lager onderwijs, aan te duiden als "Joodsch Lyceum" en voorts een Joodse school voor gewoon lager onderwijs. Als schoolgebouwen worden aangewezen voor het Joodsch Lyceum het gebouw Wilhelminastraat 43a en voor de Joodse school een gedeelte van dit gebouw en na eenvoudige verandering het perceel Zijlweg 123, genaamd "Huize Insulinde".
29 april 1942
Invoering jodenster die ten allen tijde buitenshuis zichtbaar op de kleding moet worden gedragen.
2 mei 1942
De Oprechte Haarlemsche Courant en het Haarlems Dagblad verschijnen op last van de Duitsers voor het laatst. Als voortzetting van deze bladen wordt met ingang van 4 mei de Haarlemsche Courant uitgegeven.
25 augustus 1942
Begin deportatie joden uit
30 november 1942
Eerste evacuaties uit kustplaatsen Zandvoort (met gedeeltelijk Bentveld) en Velsen (met
30 januari 1943
Duitse korporaal Bamberger doodgeschoten op de Verspronckweg.
31 januari 1943
In de tuin en kamer van het woonhuis van burgemeester Plekker worden granaten gegooid, die niet tot ontploffing komen.
1 februari 1943
102 inwoners van
2 februari 1943
Drie joden en zeven communisten geëxecuteerd in de duinen bij het Kopje van Bloemendaal als Duitse vergeldingsmaatregel voor het doodschieten Bamberger. Onder hen rabbijn Philip Frank en de voorzitter van de Joodse Raad Barend Chapon.
10 februari 1943
In de Sterreboschstraat wordt de WA-man H. Bannink door verzetsman Jan Heusdens neergeschoten en overlijdt als gevolg daarvan kort daarna.
16 februari 1943
Alle nog niet gedeporteerde joden moeten
16 april 1943
Bombardement bedoeld voor de Spoorwegwerkplaats treft bij vergissing de Amsterdamse buurt, 85 doden en vele gewonden. Grote vernielingen, bijna 1900 personen dakloos.
29 april 1943
Aankondiging dat Nederlandse militairen in krijgsgevangenschap moeten terug keren. Dit is de aanleiding tot de zogenaamde "april-meistakingen" die zich vanuit Twente over
8 mei 1943
Alle mannen van 18 tot 35 jaar moeten zich melden voor arbeidsinzet.
13 mei 1943
Verschenen is een verordening die bepaalt dat Nederlanders, uitgezonderd de leden van de NSB, hun radiotoestellen moeten inleveren. Voor Haarlem is de inlevering bepaald op 28 mei.
1 januari 1944
Ten westen en ten noorden van de stad worden anti-tankgrachten gegraven. Enige huizen vallen onder de slopershamer. Bij overgangswegen (Kleverlaan, Zijlweg, Julianalaan, Jan Gijzenbrug en later op de Wagenweg) verschijnen muren die al snel bekend staan als “Mauermuur” en waartussen indien nodig een afsluiting gemaakt
17 januari 1944
Van ruim 75% van de Haarlemmers is de telefoonverbinding afgesloten.
1 februari 1944
Begin uitreiking tweede distributiestamkaart.
28 februari 1944
De Sicherheitsdienst doet een inval in de BéJé, het pand van horlogemaker C. Ten Boom in de Barteljorisstraat. Hij wordt met veel onderduikers en joden opgepakt. De 84-jarige C. Ten Boom overlijdt op 9 maart in een van de Haagse ziekenhuizen en wordt daar in alle stilte begraven, zonder dat de nabestaanden op de hoogte waren.
1 april 1944
Onder de titel Kennemerland in Musserts hand organiseert de NSB een grote propaganda-actie. Op straten worden leuzen gekalkt en op muren reclamemateriaal geplakt. Op zaterdagmiddag houdt de NSB zogenaamde "volksvergaderingen" op de Grote Markt.
20 mei 1944
Het Deutsche Obergericht maakt bekend dat de Haarlemmers Johan Hissink, Johannes Hoogendoorn en Jan van der Zwaag ter dood zijn veroordeeld. Deze drie waren betrokken bij de uitgave van het illegale blad De Vonk waarvan de inhoud min of meer overeenkwam met die van het communistische blad De Waarheid. Het vonnis dateerde van
6 juni 1944
"D-Day", geallieerde troepen landen in Normandië. Toevallig verspreidt het verzet op die dag de "Haarlemsche Courant" met een geheel clandestiene inhoud.
8 juni 1944
Jan Bonekamp en Hannie Schaft schieten op de Tooropkade te Heemstede de NSB-er en banketbakker Piet Faber neer. Op 14 juni overlijdt hij in de Mariastichting aan de gevolgen daarvan.
23 juni 1944
's Avonds om zeven uur wordt een overval gepleegd op het distributiekantoor aan de Zijlstraat. Een ambtenaar had ervoor gezorgd dat zes zakken met distributiebescheiden klaar stonden. Doordat een werkster in het gebouw begon te schreeuwen, mislukte de overval gedeeltelijk en werd een der vijf daders in de Zijlstraat gegrepen.
12 juli 1944
De Haarlemse schooljeugd trekt naar de Haarlemmermeerpolder en Houtrakpolder om doperwten te plukken. Die waren met medewerking van het gemeentebestuur verbouwd ten behoeve van de bevolking.
13 juli 1944
In zijn woning aan de Van Vollenhovenstraat wordt Slobbe, die bekend stond in zijn omgeving als spion en speurder naar joden en onderduikers, door een onbekende met drie revolverschoten zodanig gewond, dat hij 15 juli aan de gevolgen overlijdt.
Alleen van 5 tot 9 uur, 11 tot 14 en van 17 tot 20.30 uur wordt gas verstrekt.
20 juli 1944
In verband met verdedigingswerken worden de woningen aan weerszijden van de Kleverlaan, tussen
4 september 1944
De uitzonderingstoestand voor het bezette Nederlandse gebied wordt afgekondigd. Dit betekent onder andere een spertijd van 20 tot 4 uur.
5 september 1944
Dolle Dinsdag. Het gerucht gaat door het hele land, dat de geallieerden de grens zijn overschreden en in bijna elke stad dat ze in aantocht zijn. In
Vele NSB-ers vluchten uit de stad, daaronder burgemeester S. L. A. Plekker. Die wordt geschorst en als loco-burgemeester treedt op de NSB-er M. van Driel, wethouder van onderwijs.
6 september 1944
Er wordt nog uitsluitend gas verstrekt tussen 5 en 8.30, 11 en 13 en tussen 17 en 19 uur.
7 september 1944
Duitse militairen hebben de Ripperda-kazerne verlaten. Onder grote belangstelling hijst een jongeman de Nederlandse vlag.
Verzetsstrijder ir. Hermannus van Tongeren uit Heemstede wordt door Duitsers uit zijn huis gehaald. Hij wordt neergeschoten bij het Huis met de Beelden aan de Wagenweg. Enige uren later overlijdt hij in het ziekenhuis.
10-14 september 1944
Allerlei regelingen over brandstofbesparing
16 september 1944
De laatste tien dagen trokken honderden Haarlemmers naar de
18 september 1944
Om
19 september 1944
De Wehrmacht vordert op grote schaal fietsen.
De Wehrmacht gelast de evacuatie van de bewoners van de huizen ten noorden van de Jan Gijzenvaart (met uitzondering van Spaarndam), ten westen van de Delft, ten noorden van het IJsclubterrein en ten oosten van de spoorbaan (bedoeld is de Van Riebeecklaan en omgeving) en verder het zogenaamde Ramplaankwartier. De evacuatie omvat in noord 3350 huizen, bij de
6 oktober 1944
De gerantsoeneerde kolenverstrekking stagneert rampzalig.
9 oktober 1944
Alleen belangrijke bedrijven krijgen nog stroom. De tram rijdt niet meer, in huizen en kantoren brandt geen licht, elektrische stadsklokken en elektrische kerkorgels worden buiten werking gesteld, bioscopen worden gesloten en openbare vermakelijkheden kunnen 's avonds niet meer georganiseerd worden. De gasloze uren worden zodanig 's avonds gewijzigd, dat men nog bij daglicht
16 oktober 1944
De Centrale Keuken levert weer maaltijden, in de eerste week worden 60.000 porties bereid.
Vanwege het brandstoftekort sluiten de scholen. Het onderwijzend personeel helpt op de Centrale Keuken.
Het personeel van de Kon. Fabriek voor Rijtuigen J. J. Beijnes komt niet meer op het werk, omdat er voor Wehrmacht gewerkt moet worden.
17 oktober 1944
In de Amsterdamse buurt zijn veel mensen uit hun huis gehaald, om op de Centrale Werkplaats voor de Wehrmacht te werken.
19 oktober 1944
De gaslevering wordt gestaakt. Voor koken is men aangewezen op de kachel. Auto's die op persgas rijden, kunnen niet meer functioneren, zodat er geen huisvuil opgehaald wordt en het ziekenvervoer per tandem geschiedt
24 oktober 1944
Sinds half september zijn al honderden fietsen op straat en bij huiszoekingen gevorderd. Nu worden alle herenrijwielen met onderdelen en toebehoren door de Wehrmacht in beslag genomen. Ze moeten tussen 18 en 24 oktober worden ingeleverd in het gebouw 'De Doelen'.
's Avonds wordt de joodse koopman I. Speelman uit de woning van zijn buurman in de Heussensstraat gehaald. Speelman werd ervan verdacht ondergedoken joden te hebben verraden. Daarom wordt hij door de politieknokploeg geëxecuteerd.
25 oktober 1944
Fake Krist, een politieagent die met de Sicherheitsdienst samenwerkt, wordt 's morgens om acht uur nabij zijn woning aan de Westergracht neergeschoten. De actie wordt uitgevoerd door de verzetslieden Gommert Krijger, Chris Treffers en Jan Overzet. De volgende morgen worden op de plaats van Krists executie als vergeldingsmaatregel, volgens het officiële bericht: "(...) een aantal terroristen en saboteurs in het openbaar standrechterlijk doodgeschoten". Enige nabij gelegen woonhuizen worden in brand gestoken.
3 november 1944
Inbraken in kruidenierszaken nemen van dag tot dag toe. Omdat de Wehrmacht veel levensmiddelen uit de pakhuizen van grossiers in beslag neemt, worden ze in scholen en openbare gebouwen opgeslagen. Daaruit plegen Nederlanders echter diefstallen. Zo worden onder andere uit het Joles-ziekenhuis met medewerking van twee wachtmeesters van politie veel balen suiker ontvreemd.
10 november 1944
Streng verbod bomen te vellen op last van de Wehrmachtscommandant.
11 en 12 november 1944
Een trein met voor de Arbeidsinzet gearresteerde Rotterdammers staat stil bij het station Westergracht. De Haarlemse burgerij biedt spontaan hulp. Met behulp van het verzet weten veel Rotterdammers te ontsnappen.
15 november 1944
Gedurende drie dagen moet elk gezin of elke zelfstandige mannelijke inwoner op bevel van de Wehrmachtscommandant kledingstukken en schoeisel inleveren. Daarvoor wordt een vergoeding beloofd. De volgend dag wordt een huiszoeking verricht voor controle.
"Sinterklaasrazzia". Gedurende de nacht is de stad omsingeld door Duitse troepen en politie. Alle mannen tussen 17 en 40 jaar moeten voor hun huizen gaan staan om afgevoerd te worden naar Duitsland om te gaan werken. De Duitsers kammen de huizen uit, op zoek naar verborgenen. Ongeveer 1200 mannen worden afgevoerd. Zo'n 250 weten tijdens het transport te ontvluchten, de overigen komen terecht in het gruwelijke werkkamp in de Duitse plaats Rees waar velen de dood vonden.
Voor consumptie worden tulpenbollen in de handel gebracht.
10 januari 1945
In verschillende delen van de stad worden broodkarren geplunderd. Dat gebeurt de volgende dagen opnieuw, waarna met ingang van 29 januari besloten wordt de verkoop uitsluitend te laten plaatsvinden in winkels en later nog alleen in bakkerijen. Het brood mag niet meer over straat vervoerd worden.
Het aantal sterfgevallen is zo groot, dat wegens gebrek aan vervoermiddelen de begrafenisondernemers voor grote moeilijkheden staan. Soms blijven de lijken meer dan twee weken boven de aarde, aangezien er geen kisten zijn. In plaats daarvan gebruikt men bordpapieren dozen.
10 februari 1945
Bij de Jan Gijzenkade wordt een lid van de Feldgendarmerie neergeschoten; als represaille worden bij de brug acht Nederlanders gefusilleerd.
21 februari 1945
Bij Alkmaar wordt een transport kinderen door een Engels vliegtuig overvallen. Hun ouders werken bij de Grafische Inrichting Joh. Enschedé en Zonen. Ze waren op weg naar boerengezinnen in De Rijp om aan te sterken. De leidster en zeven meisjes overlijden ter plaatse en later overlijdt in een ziekenhuis de chauffeur aan zijn verwondingen. Op 27 februari worden de meisjes in een gemeenschappelijk graf op de begraafplaats aan de Kleverlaan te ruste gelegd.
's Morgens om kwart voor negen wordt ter hoogte van het Krelagehuis aan de Leidsevaart de 45-jarige N.S.B.-agent van politie W.S. Zirkzee door Hannie Schaft en Truus Oversteegen geëxecuteerd.
7 maart 1945
Bewoners van Haarlem en omgeving ontvangen gratis van het Rode Kruis van Zweden een witbrood en margarine.
21 maart 1945
Arrestatie van Hannie Schaft aan de Jan Gijzenkade bij de Mauermuur.
10 april 1945
Arbeiders, die bezig zijn de Gravesteenebrug af te breken en anderen, die werkzaam zijn aan de tankgracht aan de Julianalaan te Overveen, worden door leden van de politieknokploeg beschoten en op de vlucht gedreven
17 april 1945
Executie van Hannie Schaft in de duinen bij Overveen.
Bij Vogelenzang worden uit geallieerde vliegtuigen voor de eerste maal levensmiddelen geworpen.
Uit het Huis van Bewaring worden 23 politieke gevangenen in de gelegenheid gesteld te ontvluchten.
's Avonds om negen uur wordt bekend dat Duitsland capituleert. Enkele honderden Haarlemmers verzamelen zich op de Grote Markt.
5 mei 1945
Nederland
8 mei 1945
Triomfantelijke intocht van de Canadezen. Ze kwamen vanuit